Από τους Προσωκρατικούς και τον Αριστοτέλη, ως τον Λεονάρντο ντα Βίντσι και, σύγχρονα, τον Δημήτρη Λιαντίνη, η έννοια του πανεπιστήμονα έχει αφήσει ανεξίτηλο αποτύπωμα στην παγκόσμια σκέψη. Γιατί όμως σήμερα βρισκόμαστε στο τέλμα της λήθης μιας υπόστασης που δεν βρίσκει πια απήχηση στις σύγχρονες απαιτήσεις;

Η πανεπιστημοσύνη, όπως προκύπτει από την ίδια τη λέξη, όριζε τον άνθρωπο που επιδιώκει γνώση σε όλο το φάσμα των γνωστικών πεδίων. Από εκεί γεννήθηκε και το Πανεπιστήμιο: όχι ως μηχανισμός εξειδίκευσης, αλλά ως χώρος καθολικής παιδείας. Στη λατινική της απόδοση, η έννοια αυτή συμπυκνώθηκε στον όρο homo universalis — τον οικουμενικό άνθρωπο. Ενσάρκωσή του υπήρξε ο Λεονάρντο ντα Βίντσι.

Ο homo universalis συμπύκνωνε τα ιδανικά της Αναγέννησης: ερευνητικό και κριτικό πνεύμα, φιλοπεριέργεια, και κυρίως την αδυναμία να περιοριστεί σε ένα μόνο πεδίο τέχνης ή επιστήμης. Η πολυμάθεια δεν ήταν επίδειξη γνώσης, αλλά στάση ζωής.

Αυτή η μορφή επιβίωσε στη σκέψη και στη λογοτεχνία. Όταν διαβάζουμε τον Φάουστ του Γκαίτε, δεν παρακολουθούμε απλώς έναν ήρωα· παρακολουθούμε την τραγική πορεία του πανεπιστήμονα. Έναν άνθρωπο με άπειρη ορμή για γνώση και δράση, ξένο προς το μέτρο της κλασικής Ελλάδας, καταδικασμένο να κινείται στο απειροελάχιστο ανάμεσα στο ναι και το όχι. Εκεί, στο σημείο αυτό, ο Γκαίτε τοποθετεί την ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης: όχι στην κατάφαση ή την άρνηση, αλλά στη διαρκή δοκιμασία του ενδιάμεσου.

Πολύ πριν τον Φάουστ, όμως, οι βάσεις αυτής της έννοιας είχαν ήδη τεθεί. Ο Ομηρικός Οδυσσέας, με το τετραπέρατο πνεύμα του, λειτουργεί ως πρόδρομος αυτού του τύπου ανθρώπου. Το ταξίδι του δεν είναι μόνο γεωγραφικό· είναι πνευματικό. Και αυτό το γνώριζε ο Καβάφης όταν έγραφε:

«Η Ιθάκη σ’ έδωσε τ’ ωραίο ταξίδι…»

Η Ιθάκη δεν είναι ο προορισμός. Είναι η αφορμή.

Κι όμως, αυτό το ταξίδι έχει θυσιαστεί στο βωμό της αναγκαιότητας. Η σύγχρονη εμμονή με την εξειδίκευση — και την επιτυχία που υποτίθεται πως εγγυάται — αλλοίωσε την ουσία του ανθρώπινου πνεύματος. Η πολυμάθεια θεωρείται πλέον πολυτέλεια. Η ολοκλήρωση του πνεύματος θυσιάζεται προς χάριν μισθολογικών, εταιρικών και κοινωνικών ανέλιξεων. Στόχοι θεμιτοί, αλλά ανεπαρκείς. Γιατί ικανοποιούν κυρίως καταναλωτικές ανάγκες, όχι υπαρξιακές.

Η μετάβαση αυτή δεν έχει μία μόνο αιτία. Είναι το αποτέλεσμα μιας σταδιακής μετατόπισης: η μάθηση έπαψε να νοείται ως ανοιχτή διαδικασία και μετατράπηκε σε εργαλείο σκοπιμότητας. Από το σχολείο ακόμη, η εκπαίδευση παρουσιάζεται ως τελεολογική διαδρομή με μοναδικό τέλος την επαγγελματική αποκατάσταση — όχι την πνευματική ανάπτυξη. Αυτό το εσωτερικό εμπόδιο είναι ίσως το δυσκολότερο να υπερβεί κανείς.

Κι όμως, η αφετηρία δεν είναι ίδια για όλους. Το μόνο κοινό σημείο είναι η διαρκής αναζήτηση και το κίνητρο που συντηρεί τον πόθο για μάθηση. Παρά την κυριαρχία της επιφανειακής γνώσης μέσα στην υπεραφθονία πληροφοριών, τα ίδια τα μέσα μπορούν να λειτουργήσουν αλλιώς. Με κριτική σκέψη και επιμονή, μικρά κομμάτια γνώσης μπορούν να τοποθετηθούν σαν πλαίσιο, και στη συνέχεια να εμβαθύνουν.

Η διαδικασία αυτή είναι επίπονη. Όπως στην Αλληγορία του Σπηλαίου, το φως τυφλώνει. Η ανάβαση πονά. Αλλά μόλις τα μάτια συνηθίσουν, η θέαση του κόσμου αλλάζει οριστικά.

Και τότε, η Ιθάκη — όποια κι αν είναι — αξίζει όλες τις αναβάσεις του κόσμου.